Biblioteka Muzeum Polskiego w Rapperswilu

Menu

        

 Historia Biblioteki 1870-1927

 

Kolumna Barska przed wejciem do MuzeumHistoria Biblioteki (1870-1927) wiąże się nierozłącznie z historią Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu. Założycielem Muzeum był Władysław hr. Broel-Plater, który od roku 1844 przebywał w Szwajcarii. W 1868 r. wzniósł on własnym kosztem pomnik konfederacji barskiej (Kolumna Barska), mającej świadczyć o stuletniej walce Polski o niepodległość.

Wladyslaw hr. Broel-PlaterPlater wynajął od gminy miasta Rapperswilu na 99 lat, wzniesiony w XII-XIII w. a chylący się wówczas ku ruinie zamek i rozpoczął własnym kosztem odbudowę gmachu. W krótkim czasie urządził w trzech salach I-ego piętra muzeum pamiątek polskich. Po śmierci Platera dyrektorem Muzeum został Józef Gałęzowski w Paryżu. Kierunek fachowy nadawał i ład w zbiorach muzealnych i bibliotecznych utrzymywał Henryk Bukowski, sławny w całej Skandynawii znawca sztuki i właściciel antykwariatu w Szkokholmie, wspierany przez Agatona Gillera oraz Zygmunta Miłkowskiego (T.T. Jeża).

W 1889 utworzono Towarzystwo Muzeum w Rapperswilu. T. Lenartowicz i J.I. Kraszewski starali się przez pisma i korespondencje dotyczące Rapperswilu pobudzić ofiarność publiczną.

Wydawnictwa Muzeum Rapperswilskiego rozpoczęto w 1872 roku dziełem "Album Muzeum w Rapperswilu", następnie wydano m. in. "Kościuszko. Biografia z dokumentów wysnuta" (1894), "Pisma Franciszka Duchyńskiego" (1901), "Bitwy i potyczki 1863-1864" (1913).

W muzeum powstała Biblioteka i rosło archiwum, które znaczeniem swoim przewyższyło wkrótce zbiory muzealne. Utworzono wtedy urząd bibliotekarza.

Pierwszym bibliotekarzem w Rapperswilu był Zygmunt Wasilewski (1892-1894), po nim Stefan Żeromski (1892-1896), Romuald Mielczarski (1896-1899), Stanisław Grabski (1899-1901), Florian Znaniecki, Kazimierz Woźnicki, Wacław Karczewski (1901-10), Władysław Kłyszewski, Stanisław Zieliński (1910-1915), Adam Lewak (1915-1927) i in.

Podstawą Biblioteki Rapperswilskiej stały się zbiory Leonarda Chodźki (ur.1800-1871), zakupione do Muzeum w r. 1874. Po śmierci Chodźki pozyskał Rapperswil archiwa zakładów i komitetów emigracyjnych, papiery instytucji i stowarzyszeń z okresu Wielkiej Emigracji i uzupełniające je, współczesne druki, sztychy i mapy.

W 1890 r. uzyskano anonimowy zapis F. Michałowskiego oraz dary z Ameryki, przede wszystkim od E. Jarzmanowskiego. Zbiory muzealne zajmowały 10 sal pierwszego i drugiego piętra i dużą galerię obrazów na trzecim piętrze.

  W 1883 r. trafiły do Muzeum archiwalia Wł. Platera - cenne dzieła do dziejów 1863 r. i emigracji w Szwajcarii po upadku powstania styczniowego.

Henryk Bukowski pomnożył zbiory rękopisów dotyczące T. Kościuszki. Rapperswil pozyskał również zbiory Artura Wołyńskiego, który zapobiegliwie gromadził dokumenty dotyczące powstania styczniowego.

Rodziny emigrantów przekazywać poczęły swoje zbiory Muzeum Rapperswilskiemu: książki, rękopisy, archiwum Seweryna Goszczyńskiego, akty Młodej Polski i Legionu w Szwajcarii 1833/84, bogate zbiory korespondencji Sobańskich, Gałęzowskich, Nabielaków, Gasztowttów, akty Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, zakładów emigracyjnych we Francji, źródła do dziejów roku 1846 i 1848 oraz cenne materiały do udziału polskiego w wojnie krymskiej, źródła rękopiśmienne i drukowane do dziejów powstania styczniowego, źródła do dziejów emigracji 1864 r., do ówczesnego Zjednoczenia Emigracji Polskiej, komitetów emigracyjnych w okresie 1870-1871, archiwum Młodzieży Polskiej Zagranicą i Komitetu pomocy ofiarom wojny w Vevey. 

Sala glowna biblioteki ok. 1896 Zbiory biblioteczne mieściły się w dwóch dużych salach zamkowych na drugim piętrze, zajmowały krużganek i 14 mniejszych izb. Pracownia bibliotekarza mieściła się na drugim piętrze. Według sprawozdania z 1.01.1927 r. Biblioteka Rapperswilska posiadała 91.000 druków (książek, broszur, druków ulotnych i czasopism), 27.000 rękopisów, dyplomów i autografów, 1400 map i atlasów, przeszło 1000 zapisów nutowych i około 10.000 fotografii.

Przez lat 57 gromadziła Biblioteka Rapperswilska także wydawnictwa polskie pojawiające się za granicą; zebrano więc najpełniej emigracyjne druki ulotne, czasopisma wydawane w okresie Wielkiej Emigracji, literaturę polityczną emigracyjną i głosy obcych o Polsce.

Celem udostępnienia zbiorów publiczności wydano w latach 1872 i 1906 przewodniki po Muzeum. Opublikowano również katalogi zbiorów Kościuszkowskich i Mickiewiczowskich.

Dla sprawniejszego orientowania się w bibliotece podjęto w 1916 r. prace nad katalogiem rzeczowym pod kierunkiem ówczesnego bibliotekarza A. Lewaka (1915-1927), wraz z Witoldem Bełzą, Jakóbem Freilichem, Józefem Komendą i Wandą Zbyszewską. W tym czasie wypożyczano dla Polonii szwajcarskiej przeciętnie 4.500 książek rocznie; prócz badaczy polskich pracowało w archiwum stale kilku cudzoziemskich uczonych .

W okresie I wojny światowej w oparciu o źródła rapperswilskie powstał szereg prac propagandowych w języku francuskim, niemieckim i angielskim, mających duże znaczenie naukowe. Badacze szwajcarscy prof. Feller, E. Privat i Lechner opracowali temat stosunków polsko-szwajcarskich.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, aktualna stała się kwestia wykonania testamentu hr. Platera, tj. przekazania zbiorów rapperswilskich do Kraju. Rezolucję w tej sprawie powziął Sejm Ustawodawczy RP 21.10.1921 r. Na mocy decyzji Rady Ministrów (23.02.1923), do czasu wybudowania gmachu Biblioteki Narodowej w Warszawie, zbiory miały być przechowywane jako depozyt w Centralnej Bibliotece Wojskowej. Dnia 19.03.1927 marszałek Józef Piłsudski, jako minister spraw wojskowych, podpisał akt przejęcia i zabezpieczenia zbiorów rapperswilskich. Transport zbiorów rapperswilskich wynosił 14 wagonów kolejowych i przekroczył granice Polski 14.10.1927 r. Biblioteka i Archiwum stanowiły w Bibliotece Narodowej wydzielony zespół "Biblioteka Rapperswilska", którym kierował Adam Lewak. Zbiory muzealne przekazano do Muzeum Narodowego, względnie Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. 

W czasie II wojny światowej najwartościowsza część zbiorów archiwalnych i bibliotecznych spłonęła częściowo w 1939, a spalona całkowicie została przez hitlerowców w pałacu Krasińskich na Okólniku po Powstaniu Warszawskim w 1944. Dzięki "kradzieży" dokonanej przez polskich pracowników Biblioteki uratowała się niewielka część. Ocalało m.in. 45 rękopisów - znajdujących się obecnie w Bibliotece Narodowej.

 All rights reserved © 2000